Kiều Thế Đức - BẢN NĂNG CỦA PHI CÔNG

BẢN NĂNG CỦA PHI CÔNG

Tôn Giáo ra đời để cải hóa từng cá nhân, giúp con người chiến thắng bản năng thú vật của chính mình bằng niềm tin, đạo đức và sự tự răn.

Nó hướng con người sống thiện ngay cả khi không có luật pháp giám sát, bằng cách đặt lương tâm lên trên ham muốn và sợ hãi. 

Nhưng tôn giáo chỉ có thể tác động đến đạo đức cá nhân, chứ không đủ sức kiểm soát quyền lực là bộ não toàn xã hội.

Tôn Giáo cố gắng làm con người tốt hơn. Khai Sáng thì không tin vào điều đó. Nó chỉ cố gắng không để quyền lực giết xã hội.

Khi một người nắm quyền lực tối cao, Bản Năng tất yếu trỗi dậy vì không còn bị kiềm chế; và Lịch Sử đã cho thấy những tai họa khủng khiếp nhất của xã hội không đến từ thiên tai hay ngoại địch, mà từ khoảnh khắc Bản Năng của người lãnh đạo lên ngôi. 

Chính vì nhận thức rõ điều đó, Khai Sáng xuất hiện không phải để làm con người trở nên tốt hơn, mà để không cho phép bản năng của kẻ cầm quyền được tự do hoành hành.

Khai sáng không đặt niềm tin vào lãnh đạo “tốt”, mà thẳng thắn thừa nhận rằng quyền lực tuyệt đối chắc chắn dẫn đến tha hóa.

Vì vậy, tinh thần cốt lõi của hiến pháp Khai Sáng là kiểm soát Quyền Lực bằng cơ chế:

- Khế Ước Xã Hội để ràng buộc quyền lực với nhân dân; 

- Tam quyền phân lập để quyền lực luôn bị quyền lực khác giám sát. 

Nếu tôn giáo là nỗ lực chiến thắng bản năng ở cấp độ cá nhân, thì Khai Sáng chính là cái cương duy nhất để kìm hãm bản năng quá đà của lãnh đạo ở cấp độ quyền lực nhà nước.

Thí dụ điển hình cho cú trượt bản năng này là trường hợp của Vladimir Putin và Tập Cận Bình. 

Khi đã nắm quyền lực ở mức gần như tuyệt đối, bản năng tham quyền cố vị tất yếu trỗi dậy. 

Cả hai đều lựa chọn con đường sửa đổi hiến pháp và cấu trúc quyền lực để kéo dài thời gian cầm quyền thêm nhiều thập kỷ, biến chức vụ lãnh đạo vốn có giới hạn thành một dạng “ngôi báu” gần như vĩnh viễn. 

Đây không phải là vấn đề đạo đức cá nhân tốt hay xấu, mà là hệ quả trực tiếp của việc không có cơ chế Khai Sáng đủ mạnh để kìm hãm quyền lực. 

Khi hiến pháp không còn là cái cương trói quyền lực mà trở thành công cụ trong tay người cầm quyền, thì bản năng sẽ chiến thắng lý trí, và quyền lực sẽ tự viết lại luật chơi để phục vụ chính nó.

Hoặc rõ nét hơn nữa là bản năng tham lam bành trướng quyền lực và lãnh thổ đã đẩy Vladimir Putin vào một cuộc phiêu lưu quân sự tại Ukraine, biến một mối quan hệ giữa hai dân tộc vốn mang nhiều gắn bó lịch sử, văn hóa và huyết thống thành thù địch – một thảm họa làm tan nát sinh mạng của hàng triệu con người.

Đây không phải là kết quả của tính toán lý trí dài hạn, mà là hệ quả điển hình của bản năng quyền lực không bị kìm hãm bởi cơ chế Khai Sáng. 

Khi một lãnh đạo không bị giới hạn nhiệm kỳ, không bị kiểm soát quyền lực, và không phải chịu trách nhiệm trước một Khế Ước Xã Hội thực chất, thì quyết định chiến tranh trở nên dễ dàng hơn hòa bình, phiêu lưu trở nên hấp dẫn hơn ổn định, và tham vọng cá nhân có thể được ngụy trang thành “lợi ích quốc gia”. 

Lúc đó, cái giá phải trả không chỉ là sinh mạng, kinh tế hay lãnh thổ, mà là sự đổ vỡ lâu dài giữa những cộng đồng từng được xem là anh em.

Những tai họa như vậy không thể xảy ra nếu Nga là một nhà nước Khai Sáng theo đúng nghĩa, với hiến pháp giới hạn quyền lực và cơ chế kiểm soát thực chất như tại Hoa Kỳ.

Trong một hệ thống Khai Sáng, tham vọng cá nhân của lãnh đạo không thể tự động biến thành quyết sách quốc gia. 

Dù Donald Trump có muốn đến đâu, ông  cũng không thể đem quân thôn tính Canada để biến quốc gia này thành một bang của Mỹ, bởi quyền lực hành pháp bị trói chặt bởi hiến pháp, quốc hội, tòa án, dư luận và khế ước xã hội. 

Hoặc dù muốn đến đâu ông cũng chỉ có thể có Greenland bằng một kiểu thỏa thuận hòa bình nào đó, chứ không thể khơi khơi đem quân đội đến chiếm mặc dù Mỹ mạnh hơn Đan Mạch nhiều lần.

Đây không phải là vấn đề nhân cách của từng tổng thống, mà là sự khác biệt căn bản giữa một nhà nước Khai Sáng và một nhà nước nơi quyền lực cá nhân vượt lên trên cơ chế. 

Ở đâu quyền lực được kiểm soát, chiến tranh phiêu lưu bị chặn từ trong trứng nước; ở đâu quyền lực không bị kìm hãm, bản năng bành trướng luôn tìm cách thoát ra bằng bạo lực.

Hoặc điển hình hơn nữa là trường hợp của Mao Trạch Đông. Sau khi nắm trong tay quyền lực tuyệt đối tại Trung Quốc, không còn bất kỳ cơ chế kiểm soát hay phản biện thực chất nào, bản năng quyền lực được ngụy trang thành “ý chí cách mạng” đã dẫn đến những thảm họa lịch sử.

Đại Nhảy Vọt, với phong trào toàn dân làm gang thép và các chỉ tiêu phi lý áp đặt từ trên xuống, đã phá hủy nền nông nghiệp và gây ra nạn đói khủng khiếp. Tiếp đó, Cách Mạng Văn Hóa biến cả xã hội thành một cỗ máy thanh trừng đấu tố, nơi lý trí bị triệt tiêu và bạo lực được hợp pháp hóa nhân danh lý tưởng.

Hệ quả là hàng chục triệu người thiệt mạng, không phải vì thiên tai hay ngoại xâm, mà vì bản năng của một cá nhân nắm quyền lực không bị kìm hãm bởi bất kỳ cơ chế Khai Sáng nào.

Những thảm họa này không xuất phát từ ý đồ diệt dân, mà từ quyền lực tuyệt đối không bị kiểm soát.

Đây là minh chứng lịch sử rõ ràng rằng khi quyền lực vượt khỏi mọi giới hạn, sai lầm không còn bị sửa chữa, và thảm họa không còn lối thoát.

Có thể nói, người nắm vận mệnh của một quốc gia đòi hỏi kỷ luật không kém gì một phi công.

Phi công được huấn luyện để chế ngự bản năng, tuân thủ quy trình, không được phép hành động theo cảm xúc, bởi chỉ một sai lầm nhỏ cũng phải trả giá bằng chính tính mạng của mình và toàn bộ hành khách. Nhưng người nắm quyền lực tối cao thì khác. Sai lầm của họ không giết họ, mà giết dân. 

Chính sự tách rời giữa quyền quyết định và cái giá phải trả ấy khiến bản năng dễ dàng vượt rào, và sai lầm có cơ hội tung hoành mà không gặp lực hãm tự nhiên. 

Nếu không có cơ chế phanh quyền lực, không có Khai Sáng trói chặt quyết định bằng luật pháp, trách nhiệm và kiểm soát, thì quyền lực sẽ trở thành buồng lái nơi bản năng cầm cần điều khiển, còn toàn xã hội là chiếc máy bay phải gánh chịu cú rơi.

Vì vậy, ưu tư chủ yếu của những người xây dựng hiến pháp tại Hoa Kỳ không phải là làm sao để đất nước giàu có, dân chúng ấm no hay xã hội hạnh phúc ngay lập tức. Điều họ lo ngại nhất là làm thế nào để ngăn chặn sự thoái hóa của người cầm quyền trước khi nó biến thành thảm họa quốc gia. 

Họ không khởi đi từ những giả định lạc quan về con người, càng không vẽ ra những viễn cảnh mỹ lệ cho tương lai.

Trái lại, họ xuất phát từ kịch bản tồi tệ nhất có thể xảy ra trong thực tế: con người lãnh đạo sẽ sai lầm, quyền lực sẽ tha hóa, và bản năng sẽ thắng lý trí nếu không bị ràng buộc bởi cái phanh.

Chính vì vậy, hiến pháp Khai Sáng không được thiết kế để hứa hẹn thiên đường, mà để ngăn địa ngục xuất hiện.

Đó là tư duy của những người hiểu lịch sử, hiểu  bản năng thú tính trong mỗi con người, và hiểu rằng điều nguy hiểm nhất không phải là nghèo đói, mà là quyền lực không bị kiểm soát.

Vì vậy, Khai Sáng chính là kỷ luật của lý trí áp dụng cho lãnh đạo quốc gia, giống như nguyên tắc kỹ thuật áp dụng cho phi công. Phi công không được phép tin vào cảm hứng, bản lĩnh hay thiện chí của bản thân, mà buộc phải tuân thủ quy trình, kiểm tra chéo và giới hạn kỹ thuật, bởi cái giá của sai lầm là quá lớn.

Khai Sáng cũng vậy: nó không chỉ đòi hỏi lãnh đạo phải thánh thiện, thông minh hay vĩ đại, mà buộc họ phải bị ràng buộc bởi luật lệ, cơ chế và trách nhiệm. 

Khi quyền lực được đặt vào khuôn khổ lý trí, sai lầm cá nhân không thể tự do biến thành thảm họa quốc gia. 

Và cũng giống như trong hàng không, an toàn không đến từ người lái giỏi, mà đến từ hệ thống không cho phép người lái sai lầm vượt ngưỡng.

Kết

Suy cho cùng, vấn đề của một quốc gia không nằm ở việc có lãnh đạo tài giỏi hay đạo đức đến đâu, mà ở chỗ có hay không một hệ thống buộc lãnh đạo phải giới hạn chính mình.

Con người không thoát khỏi bản năng. Quyền lực càng lớn thì bản năng càng mạnh. 

Các vua chúa phong kiến tam cung lục viện vẫn chưa thấy đủ mà luôn cần tuyển thêm hàng ngàn cung tần mỹ nữ.

Vì vậy, Khai Sáng không phải là một học thuyết cao siêu, mà là điều kiện an toàn tối thiểu để quyền lực không giết chết xã hội. Giống như hàng không hiện đại không đặt cược sinh mạng vào phẩm chất của phi công, mà vào kỷ luật kỹ thuật và cơ chế kiểm soát.

Một quốc gia muốn tồn tại lâu dài không thể đặt cược vận mệnh vào thiện chí của người cầm quyền. 

Khai Sáng chính là hệ thống phanh lý trí cuối cùng để xã hội không rơi tự do.

Kiều Thế Đức

Tham khảo: Khai Sáng Là Gì? https://historydialy.blogspot.com/2026/01/ton-that-thong-khai-sang-la-gi.html