Sao vua Tự Đức
đọc hết điều trần của Nguyễn Trường Tộ mà không làm?
Có lẽ chúng
ta đều đã thuộc lòng câu chuyện này từ hồi đi học, rằng giữa thế kỷ 19 có ông
Nguyễn Trường Tộ gửi lên triều đình mấy chục bản điều trần xin mở mang đất nước,
vua quan nhà Nguyễn bảo thủ gạt đi hết, thế là mất nước. Tôi cũng thuộc, rồi cứ
đinh ninh vua Tự Đức chẳng thèm đọc, mà có đọc chắc cũng chẳng hiểu gì!
Nhưng kỳ thực,
vua có đọc, đọc kỹ là khác. Tôi có đọc thêm bộ Đại Nam thực lục (bộ sử do chính
sử quan nhà Nguyễn chép). Năm 1866 vua sai Nguyễn Trường Tộ theo 1 ông quan ra
Bắc "tìm kiếm than mỏ". Cũng năm ấy vua sai ông cùng giám mục
Gauthier "sang nước Tây thuê thợ và mua máy móc" [1]. Năm 1870 ông mật
tâu 2 cách đối phó với Pháp, sử chép: "Vua nghĩ Trường Tộ tâu về việc quân
quốc hệ trọng, cho triệu về Kinh để hỏi" [2]. Tập điều trần còn giữ được tới
giờ có cả chữ vua phê [3].
Thêm nữa,
năm 1881, khi 1 ông quan ở viện Hàn lâm dâng sớ xin mở buôn bán, khai mỏ, cho
người đi học máy móc, chính vua bảo các đại thần: "Nếu không tiến thì phải
lùi mà thôi. Sự thế cố nhiên thế, bàn suông có bổ ích gì?" [4]. 1 ông vua
biết đến thế mà 36 năm ở ngôi gần như không làm điều nào của Nguyễn Trường Tộ,
thì kể cũng lạ thật! Vì sao vậy?
I. ÔNG VUA
KHÔNG GHÉT MÁY MÓC
Tự Đức sinh
năm 1829, lên ngôi năm 1847, lúc 18 tuổi. Ông hay chữ có tiếng, lại còn đọc cả
báo in bằng chữ Hán ở Hương Cảng và Bắc Kinh để biết việc bên ngoài [5].
Nguyễn Trường
Tộ sinh năm 1828 ở làng Bùi Chu, Nghệ An. Ông học giỏi có tiếng, khổ nỗi nhà
theo đạo Thiên Chúa mà triều đình thì cấm người theo đạo đi thi, nên không đỗ đạt
gì. Giám mục Gauthier thấy ông sáng dạ, dạy tiếng Pháp cho rồi đem sang Tây. Ở
bên ấy ông hay tìm vào các xưởng thợ mà xem. Ông kể có lần tới 1 lò nấu sắt lớn:
"Chúng tôi ở đó luôn 1 tuần lễ, được xem hết các phép đúc sắt của người ta
mới hiểu rõ cái chỗ phú cường ở nước họ khác xa với nước mình" [6].
Về nước, từ
năm 1863 tới lúc mất năm 1871, ông viết hết bản này tới bản khác. Xin dạy cái học
thực dụng thay cho văn chương, xin khai mỏ, mua tàu máy, mua súng, xin vay tiền
các hiệu buôn Hương Cảng, xin chơi với nước Anh để kìm nước Pháp, v.v. và v.v..
Và vua không
gạt đi. Vua sai ông đi tìm mỏ, đi mua máy. Năm 1875 vua còn xuống dụ cho các tỉnh:
"Phàm máy móc như xe, thuyền, súng, khí giới, đồng hồ, cho đến các đồ dùng
về cày, dệt", ai làm được thì tâu tên lên, "không cứ hạng người
nào", sẽ thưởng chức quan [7]. Ông vua này đâu có ghét máy móc!
II. NGƯỜI VIẾT
LÀ AI?
Năm 1868 có
1 người ở Ninh Bình tên Đinh Văn Điền mật tâu mấy việc nên làm để chống Pháp.
Xin khai mỏ vàng, đóng tàu thủy, mời người phương Tây đến, cho lính chuyên tập
bắn, tăng lương, lính chết trận thì dùng con cháu. Nghe có sai chỗ nào đâu?
Thế nhưng sử
chép đình thần cho rằng "tên ấy là đầu sỏ trong đám giáo dân", lời
tâu ấy "chẳng qua cố muốn theo đạo giáo", lại đang lúc dân lương với
dân giáo "chưa hết nghi kỵ", có dùng thì "dễ sinh gièm pha, ngờ
vực". Rồi sử chép tiếp đúng 1 câu: "Vua bèn sai bỏ đi" [8].
Ô! Cả đoạn ấy
các quan không bàn lấy 1 chữ về chuyện đóng tàu, chỉ bàn người viết là ai! Hồi ấy
quân Pháp vào nước ta đi cùng các giáo sĩ, triều đình thì đã cấm đạo mấy chục
năm, nên hễ ai theo đạo mà nói chuyện học phương Tây là bị ngờ nói giúp cho
Tây.
Nguyễn Trường
Tộ cũng theo đạo, lại chưa đỗ đạt gì. Năm 1867 ông xin cho 1 người tên Di Minh
tới Kinh để mật trình tình hình quân Pháp trong Nam. Viện Cơ mật đề nghị khước
từ, vì lý lịch người ấy chưa rõ và sợ người Pháp ở Sài Gòn sinh ngờ [9]. Ông
cũng biết người ta ngờ mình. Mấy tháng trước khi mất ông viết: "Chỉ vì tôi
là 1 kẻ thường dân và lời nói lại thô vụng, nên Triều đình không thèm để ý đến;
chứ nếu có ông Khổng Minh sống lại mà viết ra tập tấu này, thì dù có sai lộn 1
đôi điều, cũng chẳng ai dám bàn đến" [10].
III. ĐƯA CHO
CÁC QUAN XÉT
Nhưng chưa
xong. Có những ông quan đỗ đạt hẳn hoi, đi Hương Cảng về rồi xin đúng những điều
ấy, mà vẫn không thành!
Lệ của triều
đình là việc lớn thì vua "giao đình thần bàn". Đình thần là các quan
đầu triều, ông nào cũng đi lên bằng thi cử văn chương.
Hồi ấy người
đi học được miễn đi lính. Ông đỗ tú tài thì được miễn lính suốt đời, miễn thuế
thân, miễn tạp dịch [11]. Nguyễn Trường Tộ viết rằng nhiều người đi học chỉ cốt
để khỏi ra lính, rằng bọn ấy là "bọn ăn trộm thuế khóa của nhà nước 1 cách
khéo léo". Ông xin triều đình lựa những cử nhân, tú tài có sức mạnh,
"bắt họ bỏ văn qua võ" [12].
Ông xin giảm
bớt số quan, đem 2, 3 tỉnh hợp làm 1. Ông kể bên Tây ông quan nào về hưu
"cũng phải trở lại làm dân". Ông còn viết rằng ở bên ấy, "dầu đấng
quốc vương cũng không được lấy ý riêng của mình làm tội 1 người nào mà không có
quan bộ Hình thuận ký" [13].
Tóm lại, xin
bớt quan mà lại đưa cho chính các quan xét! Hãy tưởng tượng bây giờ có ai viết
đề án cắt 1 nửa số phòng ban, rồi đề án ấy được giao cho chính các ông trưởng
phòng họp bàn xem nên hay không nên. Họ bàn ra sao thì ai cũng đoán được!
Mà các quan
không bao giờ nói thẳng là không. Năm 1868, 2 ông quan đi Hương Cảng về xin mở
cửa biển Trà Lý ở Nam Định cho tàu nước ngoài vào buôn bán. Đình thần tâu rằng
đây "là việc làm lần đầu", xin giao cho quan tỉnh "khám xét,
tính kỹ lợi hại" đã. Sử chép: "Việc ấy sau rồi không làm", có
chua thêm rằng cửa ấy cát nông, tàu lớn khó đỗ [14].
Năm 1881 thì
tới lượt ông quan hàn lâm đã nói ở trên. Viện Cơ mật xét xong tâu rằng lời ông ấy
"không phải không có định kiến", có điều khoản mở buôn bán thì
"có phần không tiện", các khoản còn lại xin "đợi có người xin
đi, các tỉnh tâu lại", rồi sẽ tính [15]. 13 năm sau mà các quan vẫn trả lời
y như cũ!
Năm 1878
Philastre (1 viên chức Pháp ở Huế rất rành chữ Hán) viết về mấy ông quan nhỏ và
hào phú trong nước rằng chính ở đám này mới có những trở ngại "mạnh mẽ nhất,
chống lại mọi cuộc canh tân hay mọi cố gắng đổi thay" [16]. Sử gia Nhật
Tsuboi thì trách ngược lại các nhà cải cách, rằng các ông ấy không hề tự hỏi
mình sẽ dựa vào những ai để làm.
IV. AI CHỊU LỖI
ẤY?
Nhưng vua là
người quyết sau cùng kia mà! Vua đã biết phải tiến thì sao không cứ làm?
Cũng trong
năm 1866, khi phái đoàn mua máy đã đi rồi, 4 vị đại thần cùng đứng tên dâng sớ.
Các ông kể triều đình mới mua 2 chiếc tàu thủy, giá "đến trăm vạn bạc".
Thợ của ta cho theo tàu để học thì người Tây "lại không chịu dạy
cho". 1 chiếc hỏng, phải thuê thợ Tây sửa, họ đòi 50.000 đồng, mà mua về
chưa đầy 1 năm! Nay lại sai người sang Tây mua máy thuê thợ nữa thì "phí tổn
không thể chịu nổi, học không thể thành tài". Các ông xin vua "trước
làm việc dễ, sau làm việc khó" [17].
Vua đáp rằng
"việc làm từ trước đến nay, đã biết lãng phí nhiều", rằng "được
không phải làm mà thành công, thì may lắm", còn làm mà "hoặc có không
hợp hỏng việc, ai chịu lỗi ấy". Sử chép vua "bèn nghe theo".
Ai chịu lỗi ấy?
Theo tôi vua không làm là vì mấy chữ này. Mua tàu về mà tàu hỏng, tốn 50.000 đồng,
thì cả triều biết ai đã hạ lệnh mua. Còn không mua thì chẳng có gì hỏng cả, 20
năm sau có mất nước thì người ta trách thời thế. Cũng như ông giám đốc ký mua dàn
máy mới, máy trục trặc là ông bị kiểm điểm ngay, còn cứ để máy cũ chạy thì 10
năm sau công ty có sập cũng là tại thị trường! Năm 1867 chính vua viết:
"To lớn như nước Đại Thanh, mà cũng không biết tự cường, thì nước khác còn
nói gì nữa" [18].
Vả lại, Tự Đức
là ông vua rất sợ mang thêm lỗi. Ông là con thứ, được các đại thần đưa lên ngôi
thay cho người anh cả. Người anh ấy về sau chết trong ngục. Cũng trong năm
1866, ngay ở Kinh thành có 1 đám nổi loạn dính tới con trai của người anh [19].
Ông lại không có con nối ngôi. Cũng trong bài viết năm 1867 ấy ông than:
"Bên trong không có sự vui về con nối ngôi, bên ngoài nhiều việc khó
yên".
Thú thực, đọc
tới chuyện sau đây tôi thấy vừa buồn cười vừa thương. Năm 1875 bộ Lại dâng lên
16 cuốn sách Tây dạy binh pháp, dạy chế đạn. Vua sai dịch. Mấy người được giao
dịch thưa rằng họ học tiếng Pháp "chỉ hơi biết giấy tờ đi lại, còn như máy
móc kỹ nghệ, đều không biết rõ". Thuê người Tây dịch thì 6, 7 năm mới
xong. Cuối cùng bộ xin giao sách cho viện Cơ mật cất giữ, chờ khi nào có người
đi Tây học thành tài về thì dịch [20]. Oái oăm thay, muốn có người ấy thì phải
mở trường, cho người đi học, tức là lại phải làm đúng những việc đang bị gác lại!
V. MỘT LẦN LÀM
TRÁI Ý CÁC NHÀ NHO
Cũng có 1 lần
vua làm trái ý giới nhà nho. Năm 1874, sau khi quân Pháp rút khỏi Bắc Kỳ, 2 ông
tú tài ở Nghệ An nổi lên giết giáo dân. Quan địa phương được lệnh đi dẹp thì
nhiều người lại ngả về phía các ông tú! Phe nổi dậy chiếm cả thành Hà Tĩnh. Vua
phải gọi quân giỏi nhất về, nhờ cả tàu Pháp, mấy tháng mới yên. Sang năm 1875
vua tăng thuế ruộng tư thêm 1 nửa [21].
Theo Tsuboi,
từ đấy các nhà nho bỏ vua. Mà triều đình xưa nay cai trị các làng thông qua
quan lại và nhà nho, vua không có đường nào tới thẳng người dân. Mất họ thì vua
còn ai để sai? [22] Tôi nghĩ sau năm ấy vua càng ngại đụng tới họ. Mà điều trần
của Nguyễn Trường Tộ thì điều nào cũng đụng tới họ.
Cùng mấy năm
ấy nước Nhật đang đổi mới. Tsuboi để ý rằng người Nhật hồi đó có câu "Hòa
hồn Dương tài" (hồn Nhật mà tài Tây), người Tàu có câu "Trung thể Tây
dụng", còn lật cả bộ Thực lục nhà Nguyễn thì không thấy 1 câu nào như vậy
[23]. Ông Nguyễn Lân, người viết sách về Nguyễn Trường Tộ năm 1941, có nghe kể
chuyện Nguyễn Trường Tộ gặp Itō Hirobumi ở Hương Cảng. Itō bảo: "Kể tài
trí thì ông hơn tôi nhiều, nhưng cứ theo tình thế 2 nước ta, thì tôi sẽ có thể
dễ dàng thành công còn ông thì e sẽ hoàn toàn thất bại". Chính ông Nguyễn
Lân cũng nói luôn là không biết chuyện ấy bằng cứ vào đâu, nên ta nghe thì biết
vậy [24].
Năm 1871, mấy
tháng trước khi mất, Nguyễn Trường Tộ viết: "Đã 7, 8 năm nay vẫn chưa thấy
Triều đình làm được việc gì, có lẽ để chờ trăm năm nữa mới làm được hay
sao?" [25]. Cuối năm ấy ông mất. 10 năm sau vua Tự Đức mới nói câu "nếu
không tiến thì phải lùi". Tháng 7 năm 1883 vua mất. Khoảng 1 tháng sau tàu
Pháp bắn vào cửa Thuận An, triều đình ký giấy nhận bảo hộ.
TB: Sách viết
vua quan bảo thủ nên gạt điều trần đi, câu ấy không sai. Có điều vua không gạt,
vua đem giao cho các quan bàn, mà các quan lại chính là người mất phần nếu làm
theo. Còn vua thì sợ làm mà hỏng sẽ bị trách ngay, chứ ngồi yên thì chưa ai
trách được gì.
Nguồn:
[1][2][4][7][8][14][15][17][18][20]
- Đại Nam thực lục - Quốc sử quán triều Nguyễn, Đệ tứ kỷ, phần chép các năm Tự
Đức thứ 19 (1866), 20 (1867), 21 (1868), 23 (1870), 28 (1875) và 34 (1881).
[3][6][10][12][13][24][25]
- Nguyễn Trường Tộ - Từ Ngọc Nguyễn Lân, Mai Lĩnh, in lần 2 năm 1942, phần Vài
lời nói thêm, chương I Nguyễn Trường Tộ, chương II Nguyễn Trường Tộ với Khổng
giáo và hủ nho, chương XIV Nguyễn Trường Tộ với Triều đình và quan lại. Các câu
của Nguyễn Trường Tộ lấy từ những bản điều trần sách này trích dịch.
[5][11][16][19][21][22][23]
- Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa - Yoshiharu Tsuboi, Nguyễn Đình Đầu
dịch, chương V Các nhân vật chủ yếu của chính quyền Tự Đức, chương VI Nhóm
trung thành và nhóm đối kháng, chương VII mục Các dự án cải cách và hiện đại
hóa, chương VIII Tầng lớp văn thân xa lánh Tự Đức và phần Kết luận.
[9] - Châu bản
triều Tự Đức 1848-1883 (tuyển chọn và lược thuật), bản tấu của Viện Cơ mật ngày
11 tháng 4 năm Tự Đức thứ 20 (1867).
Hình 1: Thủy
thủ và lính thủy đánh bộ Pháp lội nước đổ bộ lên bãi cát để đánh các đồn Thuận
An ngày 20 tháng 8 năm 1883, phía xa là tàu chiến đang bắn vào bờ. 
Hình 2: 1 thủy
thủ Pháp cầm cờ đứng bên khẩu đại bác sau khi chiếm xong các đồn Thuận An, dưới
chân là xác 1 người lính Việt.
Cả 2 tranh
khắc đều in trong sách La guerre du Tonkin của L. Huard, Paris, 1887. Ảnh:
Wikimedia Commons.
======================
Giờ b bảo đcs tham nhũng xong bảo đa đảng giống các nước
phát triển xem họ có làm không :)) gần như giới tinh hoa không bao giờ thay đổi
trật tự xã hội mà họ đang trên đỉnh. Tư tưởng mới thường đến từ tầng lớp trung
lưu (cũng không phải tầng lớp ít học ở đáy), khi đất nước phát triển thì trung
lưu họ đông đảo và sẽ đòi thay đổi (ví dụ thời cách mạng pháp đất nước đang
trên đà phát triển). Còn ở Nhật thiên hoàng cải cách vì vốn dĩ ông ta không có
thực quyền, ông ta lợi dụng việc mạc phủ thua quân tây để lôi kéo người cải
cách bãi bỏ chế độ cũ.
Cứ hình dung 1 ông cựu chiến binh bây giờ lương hưu vài
chục triệu mà nghe ai nói đụng đến lý lẽ về cuộc chiến 54-75 khác cái họ nói là
đã nhảy dựng lên như đổ nước sôi vào d' rồi thì thời xưa tầng lớp đại sĩ phu và
quý tộc đất đai, quyền lực, danh tiếng cỡ đó đời nào nó từ bỏ. Ngay kể cả chữ
quốc ngữ nếu không có Pháp thuộc ép bỏ khoa bảng thì giờ người VN vẫn dùng chữ
Hán thôi, sĩ phu quan lại nó cả đời đọc nho giáo với chữ nho để thăng tiến, đời
nào nó tự giác bỏ đi.
