Ở đâu cũng thế, thời nào cũng vậy: CON NGƯỜI là cốt lõi. Đất nước tưởng là độc lập, nhưng DÂN không có TƯ TƯỞNG ĐỘC LẬP, thì vẫn là một xứ lệ thuộc.
1.
Trong những
ngày qua, kể từ khi “đáp án” môn Ngữ Văn kỳ thi tốt nghiệp THPT được công bố,
điều khiến tôi khó hiểu nhất vẫn là việc “giáo dục khai phóng” bị đấu tố.
Khó hiểu vì
đây không phải một vấn đề vốn gây tranh cãi hoặc nhạy cảm, cũng không phải chuyện
chính trị chính em gì cả. Vậy tại sao nó bị đấu tố và quy kết là “diễn biến hòa
bình”, là “cách mạng màu”?
Có một số bạn
nói rằng vì nó từng là triết lý của nền giáo dục VNCH (Dân tộc – Nhân bản –
Khai phóng) nên mới bị đấu tố. Thoạt đầu tôi cũng tưởng như thế, nhưng liền nhận
ra sự phi lý. Vì nếu cứ cái gì dính đến VNCH thì sẽ bị đấu tố, vậy hai từ “dân
tộc” và “nhân bản” trong bộ ba thống nhất nói trên cũng không thể là ngoại lệ
chứ? Nhưng hoàn toàn không, không thấy ai đấu tố “dân tộc” và “nhân bản” cả. Mà
đúng thế, họa chăng chỉ kẻ điên mới đi đấu tố một nền giáo dục mang tính dân tộc
và nhân bản! Do đó, việc “khai phóng” bị đấu tố là rất khó liên hệ đến giáo dục
VNCH.
Tôi cũng đã
đọc và nghe những bài của các nhân vật chống giáo dục khai phóng đang hăng máu
tả xung hữu đột trên mạng, để xem lý lẽ của họ là gì, thì cũng không thấy có lập
luận logic hay luận điểm có cơ sở khoa học nào cả. Toàn chụp mũ chính trị một
cách thô lậu và nhảm nhí.
Họ có lấy những
trường đại học như Fulbright (vốn chủ trương giáo dục khai phóng) làm dẫn chứng
và cơ sở như một “âm mưu” của các thế lực ngoại bang cấu kết với trong nước để
làm “cách mạng màu”. Nhưng hãy mở báo chí nhà nước lên đọc mà xem, ở Việt Nam
đâu chỉ mỗi Fulbright, mà nhiều đại học vốn “hoàn toàn Việt Nam” cũng công khai
tuyên ngôn theo đuổi giáo dục khai phóng kia mà, như ĐH Quốc gia TPHCM, ĐH Quốc
gia Hà Nội, v.v.. ĐH KHXH&NV thuộc ĐH Quốc gia Hà Nội còn tuyên bố ít nhất
cách đây gần 10 năm là “Kiên định với triết lý giáo dục khai phóng”.(https://vnu.edu.vn/kien-dinh-voi-triet-ly-giao-duc-khai-phong-post21802.html).
Vậy, hay là
theo những người chống giáo dục khai phóng này, các đại học lớn và uy tín nhất
của nước ta cũng đã “tự diễn biến, tự chuyển hóa” và đang làm “cách mạng màu”?
Nhưng tất cả các trường đại học này đều có chi bộ đảng và đặt dưới sự lãnh đạo,
giám sát chặt chẽ của đảng, chẳng lẽ tất cả đều đã bị qua mặt? Mà qua mặt làm
sao được khi tất cả các diễn ngôn về giáo dục khai phóng ở các đại học này đều
được công khai và nói lớn từ trên giảng đường đến mặt báo? Vô lý quá!
2.
Rồi tôi lại
nghĩ, hay là những người chống giáo dục khai phóng này có tinh thần cảnh giác
và sự tinh tường hơn Đảng cộng sản Việt Nam và nhà nước CHXHCN Việt Nam trong
việc phát giác ra các “thủ đoạn và âm mưu thâm độc” của các “thế lực thù địch”
đã “leo cao, luồn sâu” vào các thiết chế học thuật của đất nước?
Nhưng lại
cũng dường như thấy không phải. Vì chỉ cần gõ vào thanh tìm kiếm trên Google
thì sẽ biết được ngay rằng, chính các vị lãnh đạo cao nhất của quốc gia cũng
không những rất quen thuộc với hai chữ “khai phóng” mà còn nhiều lần nhắc đến
nó như một phẩm chất, một đòi hỏi cần có của thời đại mới.
Xin trích
vài trong số đó:
- Chiều
16-9-2025, Thủ tướng Phạm Minh Chính cùng nhiều lãnh đạo các ban, bộ, ngành
Trung ương đã dự Phiên đối thoại cấp cao Diễn đàn Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025
với chủ đề “Khai phóng tiềm năng - Kiến tạo tương lai Việt” (https://nhandan.vn/thu-tuong-pham-minh-chinh-du-dien-dan-kinh-te-tu-nhan-viet-nam-2025-post908425.html).
Nếu 2 chữ “khai phóng” nguy hiểm và nhạy cảm đến an nguy của quốc gia như vậy,
lẽ nào thủ tướng lại vô tư tham dự và “phát biểu chỉ đạo”?
- Chưa hết,
sáng 10-10-2025, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính lại phát biểu trong Đại hội
thi đua yêu nước TP. Hà Nội giai đoạn 2025-2030, và đã nhấn mạnh rằng: "Thủ
đô Hà Nội phải là nơi: Phát sáng nhân tài; khai phóng trí tuệ (Thủ tướng: Để Hà Nội là nơi 'phát sáng nhân tài; khai phóng trí tuệ; lan tỏa nhân văn; hòa hợp thiên nhiên; tiến cùng thời đại' )
- Chiều
28-10-2025 (giờ địa phương), trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức nước Anh,
Phát biểu trong cuộc gặp ban lãnh đạo Đại học Oxford, Tổng Bí thư Tô Lâm đã bày
tỏ sự ca ngợi khi nhắc đến 2 chữ “khai phóng” trong mô hình giáo dục của trường
này: “Tôi cùng đoàn đại biểu Việt Nam rất vui khi có mặt tại trường đại học có
truyền thống lâu đời trong việc thúc đẩy tự do học thuật và khai phóng tri thức
toàn cầu”. (https://tuoitre.vn/tai-anh-tong-bi-thu-to-lam-noi-ve-cau-hoi-sinh-tu-va-lua-chon-cua-viet-nam-20251029013146822.htm )
- Trong bài
phát biểu ngày 16-5-2026, tại Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội TBT – CTN Tô Lâm
chỉ đạo: “Để hiện thực hóa tầm nhìn ấy, Nhà trường cần có triết lý giáo dục hiện
đại, quản trị tiên tiến và môi trường học thuật khai phóng” (Toàn văn phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đại học Quốc gia Hà Nội)
- Chiều
4-6-2026, tại Trụ sở Trung ương Đảng, TBT - CTN Tô Lâm chủ trì buổi làm việc với
Ban Chính sách, chiến lược Trung ương và các cơ quan liên quan đã nhấn mạnh phải
“nuôi dưỡng tinh thần khai phóng”: “Phát triển con người Việt Nam toàn diện,
xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao, giải phóng năng lực sáng tạo, nuôi dưỡng
tinh thần khai phóng, kỷ luật, trách nhiệm và khát vọng cống hiến”. (Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Xây dựng năng lực tự chủ sáng tạo và khả năng tự thích ứng của quốc gia)
Còn nhiều nữa,
nhưng chừng đó chắc cũng đủ rồi.
Tôi thắc mắc,
các “chiến binh online” kia không biết đến các phát biểu này của những người
đang lãnh đạo đất nước Việt Nam, hay họ biết mà cố tình lờ đi, chỉ nhắm vào Bộ
GD – nơi chắc chắn là an toàn hơn khi chỉ trích và chụp mũ? Hay họ muốn “Nói
đây chết cây Hà Nội”: không trực tiếp tấn công vào những cá nhân và cơ quan cao
nhất của đất nước nhưng thực chất đó mới là cái đích?
Tôi không biết
mục tiêu, mục đích thực sự của họ là gì. Nhưng cho dù họ muốn nhắm vào đâu, thì
cũng rất khó hiểu, vì nhắm để làm gì? Giáo dục khai phóng có gì nguy hiểm hay xấu
độc để phải tấn công nhằm loại trừ?
3.
Những ai có
chút hiểu biết thì sẽ hiểu giáo dục khai phóng đơn giản chỉ là “giáo dục toàn
diện”, là “phát triển phẩm chất và năng lực”, là “đào tạo con người có tư duy độc
lập”, là “phát huy khả năng sáng tạo”, là dạy ra con người biết “giải quyết vấn
đề”. Nói cách khác, đó chỉ đơn giản là lối giáo dục “dạy cách học, học cách
nghĩ và học cách sống”. Chứ cách mạng màu mạng miếc cái gì nhỉ?!
Chính vì hiểu
được tầm quan trọng của lối giáo dục này mà cũng chính Tổng Bí thư đảng Cộng sản
Việt Nam Tô Lâm mới chỉ đạo rằng: “Không áp đặt những chuẩn mực cũ cho một nền
giáo dục hiện đại”. Ông nói: “Đẩy mạnh hội nhập quốc tế trong giáo dục. Hội nhập
để học hỏi tinh hoa, thu hẹp khoảng cách, lan tỏa chuẩn mực; khuyến khích đồng
đào tạo, liên kết chương trình, công nhận tín chỉ, trao đổi giảng viên – sinh
viên, thu hút học giả quốc tế; qua đó nâng cao vị thế giáo dục Việt Nam.” (https://nvsk.vnanet.vn/tong-bi-thu-to-lam-khong-ap-dat-nhung-chuan-muc-cu-cho-mot-nen-giao-duc-hien-dai-1-175441.vna)
Tôi nghĩ rằng
trong những phát biểu của mình, việc TBT Tô Lâm thường xuyên nhắc đến “khai
phóng” trong môi trường giáo dục và với giáo dục cũng là một động lực và sự
khuyến khích rất lớn đối với các trường đại học Việt Nam. Chính vì thế, mặc dù
đã có mặt và được áp dụng nhiều năm nay ở nhiều nơi, nhưng gần đây nó được nhắc
đến nhiều hơn và mạnh mẽ hơn, như một triết lý quan trọng của không ít trường đại
học và trong giáo dục nói chung.
Trong bài
“Giáo dục khai phóng là ước mơ của bất cứ dân tộc nào” trên báo Giáo dục, Giáo
sư Furuta Motoo – Hiệu trưởng trường Đại học Việt Nhật đã khẳng định: “Thế
nhưng nếu nói Liberal Arts là khái niệm của phương Tây - xa lạ với các nước
châu Á thì tôi tin không đúng. Trường đại học khai phóng thực chất là trường
nâng cao dân trí một cách tổng cục”.
Giáo sư Vũ
Minh Giang (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, “bản chất của giáo dục đại học
chính là khai phóng, sáng tạo tri thức dù ở bất kỳ quốc gia nào”. (https://giaoduc.net.vn/giao-duc-khai-phong-la-uoc-mo-cua-bat-cu-dan-toc-nao-post176410.gd)
Trong những
năm gần đây, giáo dục khai phóng đã xuất hiện khắp nơi trong xã hội Việt Nam, từ
trên các mặt báo, sách vở, lớp học, giảng đường đại học, các cuộc hội thảo, tọa
đàm, các nghiên cứu khoa học…, tạo ra một không khí rất sôi nổi và trở nên quen
thuộc dần với đại chúng. Cách đây 3 năm trong bài viết “Giáo dục khai phóng, để
làm gì?” đăng trên Viettimes tôi đã cung cấp một thông tin có ý nghĩa: “Gõ cụm
từ “giáo dục khai phóng”, chỉ trong 0.73 giây Google đã cho ra 164.000.000 (một
trăm sáu mươi tư triệu) kết quả. Con số này đủ cho thấy từ tổ này đã trở nên phổ
biến tới mức nào trong diễn ngôn của người Việt hiện nay” (https://iper.org.vn/giao-duc-khai-phong-de-lam-gi/). Nói chuyện 3 năm trước để thấy rằng không phải đến bây giờ do bị đấu tố mà
“giáo dục khai phóng” mới thành trend!
Hiện nay,
giáo dục khai phóng đã quá quen thuộc với nền giáo dục Việt Nam nói chung và đại
học nói riêng. Ví dụ, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM, còn
tổ chức Sinh hoạt dưới cờ với chủ đề “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục khai
phóng – Một tầm nhìn vượt thời đại”. “Trong phần trình bày, TS. Lê Thị Sinh Hiền
và TS. Trần Cao Bội Ngọc đã cho thấy tư tưởng Hồ Chí Minh, dù không sử dụng thuật
ngữ “giáo dục khai phóng” theo nghĩa hiện đại, nhưng đã thể hiện đầy đủ nội hàm
của mô hình này thông qua các quan điểm xuyên suốt như học để làm người, học đi
đôi với hành, học suốt đời, học gắn với thực tiễn và phụng sự xã hội. Đây chính
là những nền tảng được UNESCO cụ thể hóa thành bốn trụ cột giáo dục trong Báo
cáo Delors năm 1996: Học để biết (Learning to Know), Học để làm (Learning to
Do), Học để sống chung (Learning to Live Together) và Học để làm người
(Learning to Be).”
(Khơi mở tinh thần khai phóng từ tư tưởng Hồ Chí Minh trong buổi sinh hoạt dưới cờ đầu tuần tháng 7)
Tóm lại,
giáo dục khai phóng hay tinh thần khai phóng đã trở nên phổ biến trên diện rộng
và đang dần đi sâu vào đời sống học thuật cũng như môi trường chính trị thượng
tầng trong xã hội Việt Nam một cách công khai, chính thống và dõng dạc đường
hoàng suốt nhiều năm qua. Đây chính là điều khiến tôi càng thêm khó hiểu khi
khái niệm này bị đấu tố cật lực và quy kết như là một loại âm mưu của các thế lực
phản động, chống phá.
4.
Tôi đã cố gắng
tìm hiểu hiểu để biết vì sao người ta đấu tố khái niệm này, nhưng thấy rằng
chính họ đã không cung cấp được một lý do nghiêm túc nào. Đến lượt mình, một
cách hết sức chân thành, tôi đã tự đặt mình vào vị trí của những người đó với
vai trò như một “chiến binh” thực thụ để tìm cách phản đối giáo dục khai phóng,
nhưng cũng đành thất bại.
Vì như đã
nói, giáo dục khai phóng nếu hiểu đơn giản và chung nhất, chỉ là một triết lý
hướng đến “phát triển con người toàn diện”, chứ không phải chỉ nhằm dạy cho người
ta một cái nghề để kiếm cơm. Lý tưởng và mục tiêu ấy làm sao lại có thể trở
thành một thứ nguy hiểm và đe dọa đến an ninh quốc gia được?
Đó là chưa
nói, nguồn gốc của giáo dục khai phóng không phải là do một kẻ thù hay thế lực
phương Tây hiện đại nào chế ra để làm “cách mạng màu” ở Việt Nam cả! Vì nền tảng
của nó đã có từ thời Hy Lạp, La Mã cổ đại. Trải qua nhiều giai đoạn phát triển,
giáo dục khai phóng đã dần hoàn bị và tạo thành một động lực quan trọng bậc nhất
cho sự phát triển của nhiều quốc gia trên thế giới ở mọi mặt, từ kinh tế, công
nghệ, văn hóa, khoa học, nghệ thuật... Nhiều người khẳng định rằng, những Steve
Jobs, Mark Zuckerberg chính là con đẻ của giáo dục khai phóng. Một lần nữa, tôi
vẫn không tài nào hiểu được vì sao ở một quốc gia còn nghèo nàn, lạc hậu và
đang rất cần những thế hệ biết tự chủ và sáng tạo để làm thành “nguồn nhân lực
chất lượng cao” cho sự phát triển như Việt Nam, lại có một bộ phận hăng hái phản
đối và lên án giáo dục khai phóng một cách mạnh mẽ và tự tin như vậy!
Đến lúc này,
khi đã tìm mọi cách nhưng không thể thấy được bất cứ lý do chính đáng nào từ lực
lượng đấu tố kia, tôi buộc phải nghĩ rằng, hành động của họ không xuất phát từ
việc họ thực sự hiểu cái mà họ đang chống lại, càng không phải vì một sự lo lắng
chân thành nào cho tương lai của đất nước. Những dẫn chứng phía trên của tôi chứng
minh cho điều đó. Và những phân tích dưới đây sẽ củng cố cho nó.
Bây giờ hãy
đọc lại đáp án môn Ngữ văn. Câu nguyên văn là “Xây dựng nền giáo dục khai
phóng, sáng tạo,…”. Đây là một mệnh đề có ít nhất 2 vế bình đẳng trong phần “vị
ngữ” (chứ không phải chỉ 1 như các lực lượng kia đã cắt xén đi): khai phóng và
sáng tạo. Đó là chưa kể đến cái dấu ba chấm, nghĩa là có thể thêm vào đó những
tính từ khác nữa, như nhân văn, tự chủ, thực học, thực lực, .v.v.. Câu này “dịch”
ra là “Cần xây dựng một nền giáo dục có các phẩm chất như khai phóng, sáng tạo,…”.
Ta cũng có thể viết lại câu này như sau: “Xây dựng một nền giáo dục khai phóng;
xây dựng một nền giáo dục sáng tạo;…”. Đây là một mệnh đề định tính, không phải
định danh, nghĩa là để chỉ những thuộc tính, phẩm chất mà một nền giáo dục nên
có, cần có, phải có.
Việc các
nhân vật nhân danh chống “cách mạng màu” đã cắt xén và lái câu “Xây dựng nền
giáo dục khai phóng, sáng tạo,…” sang thành phủ nhận “nền giáo dục XHCN” là một
cách vừa gian dối, vừa ngụy biện, mục đích chỉ nhằm tạo lý lẽ cho việc tấn công
của mình. Vì như đã nói, một bên là định danh [“nền giáo dục XHCN”] còn bên kia
là định tính [khai phóng, sáng tạo…], chúng không thể bị đánh đồng để chụp mũ.
Hay là theo các nhân vật ấy, một nền giáo dục XHCN thì không được phép có những
phẩm chất như khai phóng, sáng tạo, nhân văn, tự cường, tự lực, thực học, thực
làm…? Đây không thể nói là chỉ vì dốt nát hay nông nổi, một khi đã dùng thủ đoạn
và tinh vi lèo lái như vậy.
Bất cứ nền
giáo dục nào, dù là nền giáo dục thực dân, nền giáo dục tư sản, nền giáo dục
XHCN, hay thậm chí là nền giáo dục phong kiến, đều đòi hỏi phải có những thuộc
tính và phẩm chất. Và có một điều chắc chắn, nếu nền giáo dục đó muốn thực hiện
được vai trò kiến tạo nền tảng văn minh, tiến bộ và phát triển được cho cái xã
hội mà nó đang vận hành trong đó, thì dứt khoát nó phải chứa đựng các thuộc
tính và phẩm chất mang tính khoa học, tốt đẹp và minh triết. Với ý nghĩa đó, những
phẩm chất như khai phóng và sáng tạo vì sao lại có thể bị chống đối và chụp mũ
“phản động”, “chống phá”?
Dài rồi, để
kết thúc, một lần nữa tôi muốn nhắc lại nhận định trong bài viết đã đăng cách
đây một ngày của mình:
“Có thể khẳng
định rằng, trong khát vọng chuyển mình của đất nước, nếu không khai phóng/ giải
phóng được “trí tuệ, đạo đức, nhân cách, tinh thần trách nhiệm xã hội của mỗi
người Việt Nam”, thì chắc chắn “ước mơ chỉ là ước mơ”. Những ai chống lại điều
hiển nhiên này mới chính xác là đang “phản động” theo đúng nghĩa là ngăn trở sự
tiến bộ và cường thịnh của một dân tộc đang rất cần vươn lên trước bao nhiêu
nguy cơ đã dần hiển hiện”.
Thái Hạo
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét